Foto: (c) Robert Oosterbroek DUIC

Al je vragen over de restauratie van de Domtoren beantwoord

Alle veelgestelde vragen over de restauratie van de Domtoren op een rij.

 

Waarom wordt de Domtoren gerestaureerd?

De Domtoren is al bijna 700 jaar oud en hij moet dagelijks wind, regen, vrieskou en zonnestralen doorstaan. Daarom is het belangrijk om schade zo snel mogelijk te herstellen. Ondanks dat het dagelijkse onderhoud goed is, blijft groot onderhoud af en toe nodig. Natuursteen slijt bijvoorbeeld en voegen en verbindingen komen langzaam los.

Wanneer is de Domtoren voor het laatst gerestaureerd?

De eerste restauratie was tussen 1519 en 1525. Na het Rampjaar 1672 en de vreselijke storm van 1674 was er te weinig geld voor onderhoud. De toren raakte in verval. Rond 1833 stond hij zelfs op instorten! Maar men besloot dat Utrecht niet zonder Domtoren kon en van 1837 tot 1845 werd de toren weer opgelapt. In 1901 was een lange en grondige restauratie nodig. Deze duurde tot 1932 door problemen die bij de vorige restauratie niet waren aangepakt en matig onderhoud. In 1975 was de laatste grote restauratie en de inschatting was toen dat er een nieuwe restauratie gepland zou moeten worden in 2000.

Is de Domtoren veilig te bezoeken?

Jazeker! Er is geen enkel risico voor bezoekers aan de Domtoren. Er zijn vele maatregelen getroffen om de ruimtes die voor bezoekers toegankelijk zijn veilig te houden en de toren wordt continue geïnspecteerd.

Blijft de Domtoren open voor bezoekers tijdens de restauratie?

De Domtoren blijft tijdens de hele restauratie open voor bezoekers met een rondleiding. De rwerkzaamheden vinden vooral plaats aan de buitenzijde van de toren. De verschillende ruimtes zoals de Michaëlskapel, Egmondkapel en de Klokkenzolder zijn nog steeds te bezoeken in hun originele staat en boven op de toren is het uitzicht onverminderd mooi! EDe r verandert niets aan de beleving en je krijgt daarnaast de unieke kans om van dichtbij de restauratiewerkzaamheden te zien.  

Wie is de opdrachtgever van de restauratie?

De Gemeente Utrecht.

Wie heeft het restauratieonderzoek uitgevoerd?

Het restauratieonderzoek is uitgevoerd in samenspraak met de gemeentelijke afdeling Erfgoed, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en TNO. Het onderzoek is als volgt ingevuld:

  • Onderzoek en opnames vanaf de steiger in en om de lantaarn,
  • Globale opnames en inspectie vanaf een hoogwerker en hijskraan,
  • De laatste rapportages van de Monumentenwacht van 2015 en 2016,
  • Het Meerjarenonderhoudsplan (MJOP)
  • Globale opnames van de binnenzijde van de Domtoren.

Is Monumentenzorg betrokken bij de restauratie?

Monumentenwacht Utrecht inspecteert de Domtoren jaarlijks. De gebruikelijke slijtage leek de afgelopen jaren sneller te gaan dan verwacht. Sinds 2015 is de toren op verzoek van de Gemeente Utrecht vaker en uitgebreider geïnspecteerd. Er zijn meerdere inspecties aan de binnen- en buitenkant uitgevoerd, onder andere door te abseilen langs de buitenkant. Hieruit blijkt dat de bouwkundige toestand ‘redelijk’ en de onderhoudstoestand ‘matig’ is. Daarom is restauratie noodzakelijk.

Volgens Monumentenwacht Utrecht zijn de volgende onderhouds- en restauratiewerkzaamheden nodig:

  • Herstellen van voegwerk
  • Vervangen van natuurstenen onderdelen
  • Behandelen of vervangen van ijzeren onderdelen.

Is de Domtoren een rijksmonument?

Ja. Hier vind je de details van de registratie.

Moet er in de toekomst nog een keer gerestaureerd worden?

Het doel van de restauratie is de Domtoren voor de komende 50 jaar te vrijwaren van groot onderhoud.
Regulier planmatig onderhoud blijft uiteraard nodig.

Wat voor werkzaamheden worden er uitgevoerd?

De restauratie omvat het restaureren en vervangen van natuursteen en baksteen aan de buitenzijde van de Domtoren en de balustrades om de omlopen. Daarnaast wordt ook het voegwerk aan de  buitenzijde  onderhanden genomen, en worden de binnenzijde de installaties, de spits, het houtwerk, lood en leiwerk, en de vaste onderdelen (carillon, luidklokken, wijzerplaten, uurwerk, aanlichting etc.) voor zover nodig gerestaureerd.  De restauratie gebeurt in twee delen: de onderste twee geledingen van de toren en de lantaarn. De restauratie van de onderste twee geledingen (0-40 en 40-70 meter) laat zich het beste typeren door ‘blokje er uit, blokje er in’. Dit geldt voor vrijwel alle onderdelen, behalve de balustrades die vrijwel geheel vervangen worden. De lantaarn (70-95 meter) vraagt om een andere aanpak. Veel werk komt overeen met dat van de onderste twee geledingen. Een belangrijk deel van het werk aan de lantaarn zal bestaan uit het omzichtig consolideren van cultuurhistorisch waardevol materiaal dat voor het grootste gedeelte nog uit de originele bouwtijd stamt (bouwjaar 1370-1380). Een bijna museale aanpak. In de ontwerpfase worden materiaalkeuzes gemaakt die op de lange termijn een zo duurzaam mogelijk effect hebben. Hierbij wordt naast het cultuurhistorische aspect gelet op de Utrechtse Speerpunten Duurzaamheid. Eisen dienaangaande (o.a. Green Deal Circulair Inkopen) maken onderdeel uit van de selectie van een aannemer.

Wie voert de werkzaamheden uit?

Op 1 november 2018 is bekendgemaakt dat restauratiespecialist Nico de Bont / TBI  de restauratie van de Domtoren gaat uitvoeren. Nico de Bont zal naast eigen medewerkers ook diverse onderaannemers en specialisten inhuren.  

Wanneer beginnen de werkzaamheden en wanneer is het hele project klaar?

De voorbereidende werkzaamheden en inrichting bouwplaats zijn op 27 november 2018 gestart. Medio januari 2019 is de bouw van de steigers begonnen, wat ongeveer 4-5 maanden zal gaan duren. De restauratiearchitect heeft eind 2018 met behulp van aanvullend onderzoek vanaf de steiger het restauratieonderzoek afgerond en in het voorjaar van 2019 wordt het bestek geschreven. De bouwvoorbereiding en het aanvragen van een vergunning nemen dan nog in de eerste helft van 2019 nog geruime tijd in beslag. De verwachting is dat de restauratiewerkzaamheden medio 2019 beginnen. Gezien de hoeveelheid werk schat de architect op basis van zijn onderzoek een restauratieduur van vijf jaar in (januari 2019).

Hoeveel gaat de restauratie kosten?

De totale restauratiekosten, inclusief kosten voor een steiger, onvoorzien en risico, zijn geraamd op € 37.2 miljoen exclusief BTW.

Waar komt het geld vandaan?

Een groot deel van de financiering komt vanuit  de Gemeente, het Rijk (Erfgoedparelfonds van de Provincie) en de Provincie Utrecht. Extra financieringsmogelijkheden worden onderzocht.  Daarnaast zal in 2019 een beroep worden gedaan op de Subsidie Instandhouding Monumenten (SIM) van het Rijk. Ook wordt onderzocht of, en op welke, Europese fondsen aanspraak kan worden gemaakt.

Is crowdfunding nodig om de restauratie te kunnen uitvoeren?

Crowdfunding zal zich met name richten op de dekking van de aanvullende wensen vanuit het gebruik en de beleving van de Domtoren.

Wat is de Stichting Utrechts Eigen Dom?

In 2017 is de stichting "Utrechts Eigen Dom” opgericht. Die zal zich gaan richten op fondsenwerving via crowdfunding, bij het bedrijfsleven, goede doelenloterijen en particuliere fondsen. De stichting zal zich hoofdzakelijk richten op de dekking van de aanvullende wensen vanuit het gebruik en de beleving van de Domtoren.
Meer informatie over de stichting vind je hier.

Komen er steigers rond de Domtoren te staan?

In 2017 zijn de eerste steigers geplaatst rond de lantaarn (70-95 meter). In januari 2019 start de bouw van een steiger rond de complete Domtoren. De bouw duurt 4-5 maanden en vanaf de zomer 2019 staat de hele Domtoren in de steigers.

Hoe lang zullen deze steigers blijven staan?

Tijdens de hele restauratie staan er steigers rond (delen van) de Domtoren omdat het werk anders niet kan worden uitgevoerd. Men wil een zo kort mogelijke restauratieperiode en zodra onderdelen klaar zijn, worden de steigers daar ook verwijderd.

Zijn de steigers veilig?

De steigers worden geplaatst en gekeurd door professionele bedrijven. Daarnaast wordt de steiger tijdens de hele restauratie regelmatig grondig gecontroleerd volgens de hoogste veiligheidsstandaard.

Brokkelt de Domtoren af?

In 2016 was in het nieuws dat de Domtoren zou afbrokkelen. Bij inspecties van de toren is inderdaad gebleken dat op diverse plekken barsten zijn ontstaan en stenen los zitten maar van direct gevaar voor bezoekers of passanten op straat was zeker geen sprake. Het gebouw wordt continue gemonitord en zwakke plekken zijn direct gezekerd met banden. Ook zijn er op diverse plekken preventief netten aangebracht en delen van de transen zijn ingepakt met netten voor het geval dat er toch iets loskomt. Deze netten vangen mogelijk vallend materiaal op zodat dit niet op bezoekers of op passanten op straatniveau terecht kan komen. In 2017 is een steiger rond het bovenste deel van de toren geplaatst waarmee een extra buffer is ontstaan. Je kan dus nog steeds gewoon veilig rond, onder en langs de Domtoren lopen. 

Worden er veiligheidsmaatregelen getroffen voor vallend materiaal als er gewerkt wordt?

Er worden uitgebreide veiligheidsmaatregelen getroffen om het risico van vallende materialen af te dichten zoals het plaatsen vangschotten en netten. Tijdens de opbouw- en afbouwwerkzaamheden van de steigers worden crashdecks geplaatst over wegdelen die gebruikt worden. Alle bedrijven die werkzaam zijn op de Domtoren zijn professionele en gecertificeerde organisaties met uitgebreide veiligheidsprocedures en protocollen om ieder risico uit te sluiten. 

Is het uurwerk nog te zien?

Nee, het uurwerk is een groot deel van de restauratie niet meer zichtbaar. Het uurwerk wordt tijdelijk verwijderd om hersteld te worden en gaat bovendien schuil achter de steigers.

Blijft de automatische bespeling van het carillon te horen tijdens de werkzaamheden?

Het automatisch spel dat ieder kwartier te horen is zal een groot deel van de tijd gewoon hoorbaar zijn. Tijdens de werkzaamheden aan de lantaarn zal het carillon waarschijnlijk alleen te horen zijn tijdens de wekelijkse bespelingen van de beiaardier. Er zullen periodes zijn waarin het automatisch spel zal worden uitgeschakeld. Enerzijds omdat het carillon zal worden gerestaureerd, anderzijds omdat het geluid te hard is voor de mensen die aan het werk zijn op de steigers rond de lantaarn en spits van de toren.

Zijn de klokken nog te horen?

Jazeker! Het luiden van de luidklokken gaat door zoals normaal.

Zal het uiterlijk van de toren veranderen door de restauratie?

Het uitgangspunt is een restauratie met een maximaal behoud van oorspronkelijk/historisch bouwmateriaal. De uitvoering van de restauratie gebeurt met een scherpe blik op de bouw- en restauratiegeschiedenis en met behoud van de huidige beeldkwaliteit, sober en doelmatig. Hierbij laten wij duurzaamheidsaspecten zoveel mogelijk meewegen bij de cultuurhistorische benadering en zal het uiterlijk van de Domtoren niet veranderd worden.

Brandt de verlichting van de toren tijdens de werkzaamheden?

Een groot deel van de verlichting wordt gedemonteerd en verwijderd. Ook zullen de steigers een groot deel van de nog aanwezige verlichting blokkeren. Het lichtkunstwerk In Lunime Tuo (onderdeel van Trajectum Lumen) van het Londense lichtkunstcollectief Speirs + Major zal tijdens de restauratie niet te zien zijn.

Wat gebeurt er met bouwelementen die vervangen worden?

Dat is nog niet bekend

Met welke materialen is de Domtoren gebouwd?

De Domtoren is opgetrokken uit baksteen en vele soorten natuursteen zoals Naamse steen, Drachenfels trachiet en Tufsteen. In totaal zijn er meer dan 38 soorten steen aangetroffen.

Worden er extra voorzieningen getroffen in het gebouw voor mindervalide bezoekers zoals een permanente of tijdelijke lift?

Een onderdeel van de bezoekerservaring van de Domtoren is het beklimmen van de 465 traptreden. Het gebouw biedt geen mogelijkheden om een permanente lift te installeren. Wel komt er tijdens de restauratie een bouwlift voor personen. Op dit moment worden de mogelijkheden onderzocht of deze lift in bepaalde periodes te gebruiken is om bezoekers die geen trappen kunnen beklimmen toch de mogelijkheid te kunnen bieden voor een bezoek aan de toren.  

Zullen de werkzaamheden de rondleidingen beïnvloeden?

De Domtoren blijft tijdens de restauratie 7 dagen per week open voor bezoekers. De werkzaamheden vinden vooral aan de buitenzijde plaats. De verschillende ruimtes zoals de Michaelskapel, Egmondkapel en de Klokkenzolder zijn nog steeds te bezoeken in originele staat. Het bezoek aan de spits zal iets veranderen aangezien de bezoeker hier waarschijnlijk op de steiger zal staan en niet op de omloop. Dit heeft overigens geen invloed op het uitzicht. Leuk weetje: de steigeromloop op de spits komt ruim 3 meter boven de huidige trans. Tijdens de restauratie sta je dus hoger dan ooit op de Domtoren!

Kan ik alleen naar boven met een rondleiding?

Alle bezoeken aan de Domtoren zijn onder begeleiding van een gids. Het is niet mogelijk om op eigen gelegenheid de toren te beklimmen.

Hoe kan ik tickets kopen voor de rondleiding?

Tickets voor de rondleiding zijn te boeken via de ticketshop van de Domtoren.

Worden er speciale activiteiten georganiseerd rond de restauratie?

De restauratie biedt heel veel leuke, leerzame en unieke kansen om de Domtoren op nieuwe manieren te ontdekken. Denk hierbij aan de mogelijkheden voor inzet van de bouwlift om bezoek van mensen met een beperking op de Domtoren mogelijk te maken, lezingen over de voortgang van de voorbereiding en uitvoering van de restauratie, een meet & greet met de architect, schoolbezoeken aan de bouwplaats, speciale activiteiten tijdens evenementen zoals de Dag van de Bouw, de dag van de Architectuur, Open Monumentendag en Culturele Zondagen.

Op welke manier informeert de Gemeente Utrecht over ontwikkelingen, bijzondere weetjes en het verloop van de restauratie?

Omwonenden, de stad en ook ver daarbuiten worden op de hoogte gehouden door middel van onder andere wijkberichten, bijeenkomsten, social media, de inrichting van de bouwplaats en de website: www.utrecht.nl/domtoren

Wordt er een documentaire gemaakt over de restauratie?

In samenwerking met RTV Utrecht wordt een documentaire over de restauratie van de Domtoren gemaakt. Het eerste delen van de docU zijn terug te kijken op
Deel 1: Hoe het begon (premiere: 24 december 2017. RTV Utrecht)
Deel 2: het Prijskaartje  (premiere: 2 december 2018, RTV Utrecht)

Als ik meer wil weten waar kan ik terecht voor vragen?

Voor meer informatie, contact en vragen over de restauratie kan je terecht bij de Gemeente Utrecht.  Heb je vragen over de rondleidingen of wil je meer informatie over het bezoeken van de Domtoren neem dan contact op met Utrecht Marketing Domtoren. 

Waar kan ik terecht voor persvragen en persverzoeken?

Neem contact op met de Gemeente Utrecht voor vragen over de restauratie. Voor vragen, opnames en andere persverzoeken met betrekking tot de (toeristische) activiteiten op de Domtoren neem dan contact op met Utrecht Marketing Domtoren.  Neem contact op met Stichting Utrechts Eigen Dom over crowdfunding en sponsoring.