De Domtoren in oorlogstijd - De Tweede Wereldoorlog in Utrecht

Het is dinsdagmiddag 14 mei 1940. Vier dagen na de Duitse inval. Die dag staan er twee leden van de studentenweerbaarheid op de Domtoren om de hemel af te turen naar mogelijk naderende Duitse vliegtuigen. Nemen zij er een waar, dan moet via een speciale telefoonlijn met het stadhuis worden gerapporteerd om wat voor type vliegtuig het gaat en wat zijn koers is.

(Lees hier het hele verslag van Evert Bloembergen, één van de twee leden van de studentenweerbaarheid op de Domtoren)

Zo begint het verhaal van de Domtoren tijdens de Tweede Wereldoorlog. Veel vliegtuigen zien de studenten niet op die zonnige 14e mei. Richting het westen is er rond 13.30 uur wel iets anders waar te nemen: donkere wolken stijgen op aan de horizon. Rotterdam is gebombardeerd. Diezelfde middag wordt onderstaand pamflet in grote aantallen door de Luftwaffe over Utrecht uitgestrooid.

(Klik om te vergroten)

Capitulatie

De bezetter dreigt – na Rotterdam – ook Utrecht aan te vallen “onder inzet van alle militaire middelen”. Nederland capituleert nog diezelfde dag en Utrecht blijft het lot van Rotterdam bespaard. Maar ook hier begon een onzekere en donkere periode. De Domtoren heeft de oorlog ogenschijnlijk zonder al te veel schade doorstaan. Maar is dat zo? Hoe zag het leven op en rond de toren er uit in die oorlogsjaren? En wat betekende het symbool van de stad voor de Utrechters van toen?

De Domtoren als bewaarplaats

De  kelder van de Domtoren fungeerde tijdens de oorlog als opslag voor bijzondere voorwerpen en documenten.

'Stad der Beweging'

Utrecht onderscheidde zich van de overige steden in ons land als de ‘Stad der Beweging’. De NSB, de Nationaal Socialistische Beweging, die zich steeds meer presenteerde als het Nederlandse equivalent van Hitlers NSDAP, was op 14 december 1931 op Domplein 25 opgericht. Voorman Anton Mussert woonde in Utrecht en het hoofdkwartier van de NSB was hier in de stad op Maliebaan 35 gevestigd. De NSB hield in de stad vaak grote parades en bijeenkomsten.

 

Zo werd Utrecht het decor waartegen de aanhangers van het nationaalsocialistische gedachtengoed hun ceremonies en parades hielden. En uiteraard werd daarbij ook hét icoon van de stad ingezet. Op verschillende foto’s is te zien hoe de Domtoren die symboolfunctie vervult.

Installatie Van Ravenswaaij

25 april 1942: De installatie van NSB-burgemeester Cornelis van Ravenswaaij op de stadhuisbrug met op de achtergrond de Domtoren. Op de spits wapperden, naast de Nederlandse driekleur, de vlaggen van de NSB. 

Klik op de foto voor een vergroting

 

Nazi kopstukken op de Oudegracht

26 oktober 1941: NSB-voorman Anton Mussert (2e van links) met nazi-kopstukken op de Oudegracht op weg naar een bijeenkomst in het NV-huis.

Klik op de foto voor een vergroting

Installatie van leden van de Jeugdstorm

18 juli 1942: De Jeugdstorm was het NSB-equivalent van de Hitlerjugend. Op de achtergrond staat de Domtoren en het ontvangstgebouw op Domplein 21. 

Klik op de foto voor een vergroting

Ook op het Domplein werden geregeld grote bijeenkomsten gehouden. De Domtoren werd daardoor nog directer betrokken bij de ceremoniële activiteiten van de NSB.

Kunstbeschermingsdienst

In Nederland had men gezien dat gedurende de Eerste Wereldoorlog in de betrokken landen veel kunstschatten verloren waren gegaan. Ook in de Spaanse Burgeroorlog was dat het geval. Met name in de stad Guernica, die in 1937 vanuit de lucht gebombardeerd werd. Met die wetenschap werd in 1939 in Nederland de Kunstbeschermingsdienst opgericht die het historisch erfgoed moest beschermen bij oorlogsgevaar. In Utrecht kwamen o.a. monumenten, musea, de Domtoren en de Domkerk op de lijst van te beschermen objecten te staan.

Plaatsing op die lijst van beschermde objecten betekende o.a. extra aandacht voor brandveiligheid en blusmiddelen. Beneden in de toren werden speciale ruimten ingericht voor de dienstdoende leden van de Kunstbeschermingsdienst. Delen van hun uitrusting zijn bewaard gebleven.

 

 

Monumentale Klokken

De toren zelf werd als belangrijk monument beschermd door de Kunstbeschermingsdienst en in de kelder werden historisch waardevolle voorwerpen en documenten van elders in Utrecht bewaard. Maar in de toren zelf bevond zich ook zeer waardevol erfgoed dat koste wat kost beschermd moest worden: de zes monumentale luidklokken uit het jaar 1505.

Dit is het teeken, waarnaar de laatste dagen en uren met spanning is uitgezien. [...] Om half twaalf vangen de klokkenluiders met hun werk aan; de mannen snikten, er liepen tranen langs hun wangen, terwijl zij aan de touwen trokken. De grootste klok, de Salvator, was door den heer Stooker versierd met een oranje koord. Indrukwekkend galmt het zware geluid der klokken over de van gejuich schallende straten’.

Uit: De bevrijding van Utrecht, najaar 1946

De stad Utrecht is betrekkelijk ongeschonden uit de oorlog gekomen. Burgemeester Ter Pelkwijk, die in 1942 op last van de bezetter werd vervangen door de NSB'er Cornelis van Ravenswaay maar direct op de dag van de bevrijding weer werd geinstalleerd, zei daar in een toespraak op 17 mei over: 

"Diep beseffende, in welke mate onze stad begenadigd is, doordat wij gespaard zijn gebleven voor het ergste oorlogsgeweld, gaan onze gedachten met innig medegevoelen uit naar onze zwaar geteisterde streken, steden en dorpen elders in het land."

Maar ook Utrecht had vele slachtoffers te betreuren, omgekomen door geweld, honger, ziekte of deportatie tijdens bezetting. Toch overheerste op dat moment de vreugde.  Hierover zei burgemeester Ter Pelwijk:

"Wij hebben jaren geleefd in een wereld vol satanische razernij, beheerst door geesten der boosheid, onder machten die met onpeilbare diepte van sluwheid haar vernietigingswil doorzetten. Is het een wonder dat - al weten wij, dat er alom rouw is en groot leed - wij thans overvol zijn van blijdschap, van dankbaarheid?" 

75 jaar Vrijheid

Op 7 mei 1945 kwam voor Utrecht een einde aan vijf jaar bezetting. Sindsdien kunnen we in vrijheid leven maar dat is lang niet overal ter wereld het geval. Juist nu in deze onzekere tijd beseffen we wellicht nog beter wat het is om vrij te kunnen zijn. 

Wil je meer weten over de viering van 75 jaar vrijheid? Kijk dan op Utrecht 75 jaar Bevrijding voor nog meer verhalen.